Λόρενς Στερν: Το μυθιστόρημα που αρνήθηκε να ακολουθήσει τους κανόνες

Ένα από τα πιο ανατρεπτικά, ευφυή και παράξενα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ένα βιβλίο που γράφτηκε τον 18ο αιώνα, αλλά μοιάζει να συνομιλεί με τη σύγχρονη λογοτεχνία, το χιούμορ και την πειραματική αφήγηση.

Τι συμβαίνει όταν ένας συγγραφέας αποφασίζει να γράψει την ιστορία της ζωής ενός ανθρώπου, αλλά αρνείται να την αφηγηθεί με τη σειρά;

Η απάντηση βρίσκεται στον «Τρίστραμ Σάντι» του Λόρενς Στερν, ένα έργο που δημοσιεύτηκε σε εννέα τόμους από το 1759 έως το 1767 και εξακολουθεί, περισσότερο από δυόμισι αιώνες αργότερα, να θεωρείται ένα από τα πιο ιδιαίτερα επιτεύγματα της αγγλόφωνης πεζογραφίας.

Ο πλήρης τίτλος, «Η ζωή και οι απόψεις του Τρίστραμ Σάντι, κυρίου από σόι», μοιάζει να υπόσχεται μια κλασική αυτοβιογραφία. Ο αναγνώστης, όμως, γρήγορα αντιλαμβάνεται ότι ο Στερν έχει άλλα σχέδια. Ο αφηγητής ξεκινά να διηγείται τη ζωή του ήδη από τη σύλληψή του, όμως οι ατελείωτες παρεκβάσεις, οι αναμνήσεις, οι σκέψεις και οι ιστορίες των άλλων προσώπων τον απομακρύνουν συνεχώς από τον αρχικό του στόχο. Χαρακτηριστικά, η αφήγηση φτάνει στη γέννηση του ίδιου του Τρίστραμ μόλις στον τρίτο τόμο.

Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της γοητείας του βιβλίου.

Ο Στερν δεν αντιμετωπίζει την αφήγηση ως έναν ίσιο δρόμο που οδηγεί από την αρχή στο τέλος. Αντίθετα, η σκέψη του ανθρώπου γίνεται η πραγματική δομή του μυθιστορήματος. Μια λέξη μπορεί να οδηγήσει σε μια ανάμνηση, μια ανάμνηση σε μια ιστορία και μια ιστορία σε μια ακόμη παρέκβαση. Η πλοκή διαρκώς διαλύεται και ξανασχηματίζεται.

Έτσι, ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλώς τη ζωή του Τρίστραμ Σάντι. Παρακολουθεί τον ίδιο τον μηχανισμό με τον οποίο ένας άνθρωπος θυμάται, σκέφτεται και αφηγείται.

Ένα μυθιστόρημα που παίζει με τον αναγνώστη

Ο Στερν δεν περιορίζεται στην ανατροπή της χρονολογικής αφήγησης. Παίζει με την ίδια την έννοια του βιβλίου.

Στις σελίδες του «Τρίστραμ Σάντι» συναντά κανείς ανολοκλήρωτες προτάσεις, απρόσμενες παρεμβολές, χιουμοριστικά σχόλια προς τον αναγνώστη, κενές σελίδες, μαύρες ή μαρμαρόμορφες σελίδες και άλλα τυπογραφικά παιχνίδια. Το βιβλίο δεν κρύβει το γεγονός ότι είναι βιβλίο. Αντίθετα, το αποκαλύπτει και το χρησιμοποιεί ως μέρος της αφήγησης.

Με αυτόν τον τρόπο, ο Στερν δημιουργεί ένα έργο που μοιάζει να γνωρίζει ότι είναι μυθιστόρημα και ταυτόχρονα να διασκεδάζει με τις προσδοκίες του αναγνώστη.

Η λογοτεχνία γίνεται παιχνίδι, αλλά όχι ένα παιχνίδι χωρίς ουσία. Πίσω από το χιούμορ βρίσκεται ένας βαθύτερος προβληματισμός για τη γλώσσα, τη μνήμη, τον χρόνο και την ίδια την προσπάθεια του ανθρώπου να αφηγηθεί με ακρίβεια τη ζωή του.

Ο πατέρας, ο θείος Τόμπι και ένας κόσμος γεμάτος παραδοξότητες

Στο κέντρο του έργου βρίσκονται οι άνθρωποι γύρω από τον Τρίστραμ. Ο πατέρας του, Γουόλτερ Σάντι, είναι μια ευερέθιστη και ιδιόρρυθμη προσωπικότητα, ενώ ο θείος Τόμπι αποτελεί μια εντελώς διαφορετική παρουσία: ευγενικός, καλοπροαίρετος και αφοσιωμένος στις στρατιωτικές του εμμονές.

Οι οικογενειακές σχέσεις, οι παρεξηγήσεις, οι εμμονές και οι μικρές καθημερινές καταστροφές μετατρέπονται σε υλικό για ένα ιδιότυπο κωμικό θέατρο.

Ο Στερν, όμως, δεν γελά μόνο με τους χαρακτήρες του. Γελά και με την ίδια την ανθρώπινη ανάγκη να βάζουμε τάξη στη ζωή μας. Οι άνθρωποι θέλουν να πιστεύουν ότι μπορούν να εξηγήσουν τα πάντα, να βάλουν τα γεγονότα σε σειρά και να κατανοήσουν τις αιτίες τους. Ο «Τρίστραμ Σάντι» υπονομεύει διαρκώς αυτή την πεποίθηση.

Ένα βιβλίο πολύ μπροστά από την εποχή του

Γραμμένο στα μέσα του 18ου αιώνα, το έργο του Στερν μοιάζει σε πολλά σημεία εκπληκτικά σύγχρονο. Η διάλυση της γραμμικής αφήγησης, η αυτοαναφορικότητα, το παιχνίδι με τη μορφή και η συνεχής αμφισβήτηση των συμβάσεων του μυθιστορήματος έχουν οδηγήσει μεταγενέστερους μελετητές να το συνδέσουν με πρακτικές που θα γίνουν ιδιαίτερα γνωστές στη νεότερη και μεταμοντέρνα λογοτεχνία.

Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο έχει προκαλέσει τόσο μεγάλη και διαρκή κριτική συζήτηση. Το Cambridge University Press το παρουσιάζει χαρακτηριστικά ως ένα μυθιστόρημα που αφορά, μεταξύ άλλων, τι περιμένουμε από ένα μυθιστόρημα να είναι.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη καινοτομία του Στερν: δεν έγραψε απλώς μια διαφορετική ιστορία. Έθεσε υπό αμφισβήτηση τους κανόνες με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε μια ιστορία.

Η ελληνική έκδοση

Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Gutenberg, στη σειρά Orbis Literae, σε μετάφραση της Έφης Καλλιφατίδη και με επιμέλεια σειράς του Αθανάσιου Κ. Χριστοδούλου. Η συγκεκριμένη έκδοση αριθμεί 743 σελίδες και περιλαμβάνει εισαγωγή και σημειώσεις της μεταφράστριας.

Η ελληνική έκδοση δίνει έτσι στον αναγνώστη την ευκαιρία να γνωρίσει ένα έργο που, παρά την απόσταση των αιώνων, παραμένει ζωντανό, ανατρεπτικό και απρόβλεπτο.

Όταν η παρέκβαση γίνεται τέχνη

Ο «Τρίστραμ Σάντι» δεν είναι ένα βιβλίο που πρέπει να διαβαστεί περιμένοντας μια παραδοσιακή πλοκή. Είναι ένα βιβλίο που ζητά από τον αναγνώστη να απολαύσει τη διαδρομή, ακόμη κι όταν αυτή απομακρύνεται εντελώς από τον προορισμό.

Ο Τρίστραμ προσπαθεί να μας αφηγηθεί τη ζωή του, αλλά η ζωή δεν υπακούει εύκολα στη λογική της αφήγησης. Οι σκέψεις παρεμβάλλονται, η μνήμη αλλάζει τη σειρά των γεγονότων, οι άνθρωποι διακόπτουν ο ένας τον άλλον και το ασήμαντο μπορεί ξαφνικά να γίνει σημαντικό.

Κάπως έτσι, ο Λόρενς Στερν μετατρέπει την αδυναμία του ανθρώπου να αφηγηθεί τη ζωή του με τάξη σε λογοτεχνική δύναμη.

Και αυτός είναι ίσως ο λόγος που ο «Τρίστραμ Σάντι» εξακολουθεί να διαβάζεται σήμερα: επειδή κάτω από το χιούμορ, τις παρεκβάσεις και τα παράδοξα κρύβεται κάτι εξαιρετικά ανθρώπινο. Η διαπίστωση ότι η ζωή μας δεν είναι μια τακτοποιημένη ιστορία, αλλά ένα μωσαϊκό από αναμνήσεις, εμμονές, συμπτώσεις, παρεξηγήσεις και στιγμές που επιστρέφουν όταν δεν τις περιμένουμε.

Ένα βιβλίο που γράφτηκε τον 18ο αιώνα και, παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να μας θυμίζει κάτι πολύ σύγχρονο: ότι καμία ζωή δεν μπορεί πραγματικά να χωρέσει σε μια ευθεία γραμμή.